دکتر ابراهیم طلایی
عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس
نمایشنامهای که در کودکی نوشته میشود:
رشد انسان فرايندي مستمر و يكپارچه است كه طي آن، فرد از نوزادي تا پيري در حوزههای جسمی، شناختي، زبانی، عاطفی و اجتماعی دچار تغيير و تحول ميشود. با اين حال روانشناسانِ رشد، بر اساس تحولات قابل توجهي كه در دورههاي زماني خاص در انسان ايجاد ميشود، فرايند رشد يكپارچه انسان را به مراحل مختلفي تقسيم كردهاند كه در مورد كودكان، سادهترين آنها، تقسيمبندي فرايند رشد به سه مرحله است؛ اين تقسيمبندي از چشمانداز رشد شناختي انسان انجام شده است.
دوران نوزادی؛ روزهای ضبط و ثبت
اولين مرحله نوزادي نام دارد كه از لحظهي تولد تا دو سالگي را در برميگيرد. اين مرحله از زندگي هر فرد، زمان رشد سريع مغز و ارتباط بين سلولهاي مغزي است كه بنيادي براي رشد فرد در حوزههاي ديگر فراهم خواهد كرد. رشد مغز در اين سنين، به واسطه استفاده كودك از حواس پنجگانه براي درك محيط پيرامون خود رخ ميدهد. بر اين اساس هرچه محيط حسي نوزاد قويتر باشد، ارتباطات سلولي گستردهتري در مغز ايجاد ميشود و توسعه آن تسريع ميگردد. حواس نوزاد در اثر تعامل او با محیط اطراف به آرامي تكامل مييابند و اطلاعات حاصل از حواس، منجر به ايجاد ارتباطات، بين سلولهاي عصبي او ميشود. بر اين اساس رشد مغز و در پي آن، رشد كودك در حوزههاي مختلفِ رشدي آغاز ميشود؛ در اواسط و اواخر اين دوره كودك قادر به تقليد کردن میشود كه اين قابليت، موجب جهش در رشد زباني و حركتي او خواهد شد.
تصویر، صدا، حرکت؛ من به حرف آمدهام!
مرحلهي دوم به نوپايي يا پيشدبستاني معروف است. نوپايي، مربوط به كودكان 2 تا 5 ساله است. وقتی کودک اولین گامهاي استوارش را برمیدارد، فاز جدیدی از رشد خود را آغاز میکند. در این مرحله کودکان آزادند در محیط پیرامون خود بگردند. اکنون زمان اکتشاف فعالانه در محیط اطراف است؛ در واقع، مشخصه اصلي اين دوره، انگيزه جستوجو و اكتشاف است كه به واسطه رشد قابليتهاي جديد كودك ايجاد شده است. در اين دوره، رشد سريع زبان، سبب یادگیری نام اشیای مورد علاقه و ایجاد توانایی در خواستن چیزهای اطراف میشود. در این مرحله از رشد، چالش عمدهای وجود دارد که روانشناسان به آن تنظیم عواطف میگویند. بحرانهای عاطفی در این دوران زیاد است؛ چرا كه در اين دوره كودك هنوز قادر نيست عواطف خود و ديگران را به درستي بشناسد و بر اساس آن، روابط خود را مديريت کند.
من مستقل میشوم!
مرحلهي سوم، مرحله دبستاني است. اين مرحله، كودكان 6 تا 12 ساله را شامل میشود. در حالی که نوزادان و كودكان نوپا نیاز به نظارت مداوم دارند، کودکان سنین دبستان به آرامي به سوی استقلال پیش میروند؛ در واقع استقلال، مشخصه اصلي اين دوره از زندگي كودك است. در اين دوره لازم است كودكان با چالشها دستوپنجه نرم كنند، با عواقب طبيعي اعمال و رفتارشان مواجه شوند و از آنها درس بگيرند. مواجهه با چالشهاست كه كمك ميكند كودك در اين سنين بتواند افكار و اعمالش را نظم دهد و به اصطلاح، به خودتنظيمگري دست يابد. در اين فرايند البته، حمايت والدين نقشي اساسي دارد.
کودکان با هم متفاوتند!
اگرچه همه كودكان از اين مراحل رشدي عبور ميكنند، سرعت رشد آنان متفاوت و تابعي از ذخيره ژنتيكي و محيطي است كه در آن زندگي ميكنند. بنابراين به دليل تفاوت در ويژگيهاي ذاتي كودكان و محيطي كه در آن رشد مييابند، ويژگيهاي كودكاني كه از نظر سن با يكديگر برابر هستند، ميتواند متفاوت باشد. در طي هر مرحله رشدي و گذر به مرحله بعد، تغييرات متعددي در حوزههاي رشدي كودكان ايجاد ميشود. با اين كه زمان اين تغيير و تحولات تا حدودي به واسطه ذخيره ژنتيكي تعيين ميشود، اين محيط زندگي كودك است كه بیشترین كيفيت و سودمندي تحولات هر مرحله را براي او رقم ميزند؛ در واقع ميتوان گفت بسياري از نتايجي كه ذخيره ژنتيكي قادر است از لحاظ رشدي براي فرد به بار آورد، ميتوانند تحت تأثير عوامل محيطي، تغيير يابند.
اوان کودکی:
به دوره سني بين تولد تا هشت سالگي «اوان کودکی» گفته ميشود و بر اساس مراحل رشد، كل مراحل اول و دوم و نيمي از مرحله سوم رشد كودك را در بر ميگيرد. بر اساس مطالعات انجام شده، خلقوخوي، توانمنديها و مهارتهاي مختلف افراد در طول دوران زندگي، بر اساس قابليتهايي ايجاد خواهند شد كه فرد در اوان كودكي كسب كرده است. ويژگيهاي اخلاقي، آمادگي مدرسه، پيشرفت تحصيلي در همه مقاطع، نوع شغل و ميزان درآمد، رضايت از زندگي، ميزان بزهكاري، ميزان استفاده از خدمات اجتماعي، تحصيلات دانشگاهي و …. همه و همه ارتباطی بسیار قوی با این دوران دارند. اين وابستگي مستقيم نشان میدهد که اوان كودكي دورهاي بنيادين براي رشد همهجانبه فرد در تمام عمر است. دورهای که عوامل درونی خود کودک (ذخیره ژنتیک، جنسیت و سلامت)، خانواده و خدمات موجود در جامعه و حتی عوامل فرهنگی بر کیفیت و چگونگی آن اثر گذارند.